Απόηχοι ενός χωριού - Οι άνθρωποι του Ζημιατσίου το 1914 μέσα από τον εκλογικό κατάλογο (του Γιάννη Μάνου)

Συχνά η ιστορία ενός τόπου γράφεται μέσα από πολέμους, πολιτικές μεταβολές και μεγάλα γεγονότα. Υπάρχουν όμως και πηγές που επιτρέπουν να προσεγγίσουμε την καθημερινή ζωή των απλών ανθρώπων. Μία από αυτές είναι οι εκλογικοί κατάλογοι  https://opaliouriotis.blogspot.com/2015/09/eklogikos-katalogos-tis-paliourias-grevenon-to-1914.html.

Ο κατάλογος στον οποίο βασίζεται η παρούσα μελέτη δεν αποτελεί απογραφή πληθυσμού. Ως εκ τούτου, δεν περιλαμβάνει το σύνολο των κατοίκων του Ζημιατσίου, αλλά μόνο τους άνδρες που διέθεταν εκλογικά δικαιώματα κατά την εποχή σύνταξής του.

Στις αρχές του 20ού αιώνα η Ελλάδα διέθετε ένα από τα ↴↴↴

ευρύτερα ανδρικά εκλογικά σώματα της Ευρώπης. Δικαίωμα συμμετοχής στις βουλευτικές εκλογές είχαν οι ενήλικοι άνδρες πολίτες που ήταν εγγεγραμμένοι στους αντίστοιχους εκλογικούς καταλόγους.

Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του ελληνικού εκλογικού συστήματος της εποχής ήταν η χρήση του σφαιριδίου. Ο εκλογέας δεν ψήφιζε με έντυπο ψηφοδέλτιο αλλά με μικρό μεταλλικό σφαιρίδιο. Για κάθε υποψήφιο υπήρχε ξεχωριστή κάλπη, χωρισμένη σε λευκό και μαύρο τμήμα. Η τοποθέτηση του σφαιριδίου στο λευκό τμήμα αποτελούσε θετική ψήφο, ενώ στο μαύρο αρνητική. Από την διαδικασία αυτή προήλθε και η έκφραση «τον μαύρισαν», που χρησιμοποιείται ακόμη σήμερα για κάποιον που ηττήθηκε στις εκλογές.

Η φύση της πηγής επηρεάζει άμεσα τον τρόπο με τον οποίο πρέπει να ερμηνευθούν τα στοιχεία της. Ο κατάλογος δεν καταγράφει τις γυναίκες της κοινότητας, τα παιδιά και τους ανηλίκους, όσους δηλαδή δεν διέθεταν εκλογικά δικαιώματα. Ωστόσο, αποτελεί εξαιρετική πηγή για τη μελέτη των οικογενειών, των πατρωνύμων, των επαγγελμάτων και της κοινωνικής οργάνωσης του Ζημιατσίου κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα.

Ο εκλογικός κατάλογος της Υποδιοικήσεως Γρεβενών του 1914 αποτελεί πολύτιμη πηγή για την ιστορία της περιοχής. Μέσα από τα ονόματα, τα πατρώνυμα, τις ηλικίες και τα επαγγέλματα των εκλογέων μπορούμε να προσεγγίσουμε τη δημογραφική σύνθεση, τις οικογενειακές σχέσεις και την κοινωνική οργάνωση στις αρχές του 20ού αιώνα.

Πίσω από κάθε εγγραφή διακρίνεται ένα νοικοκυριό, μια οικογενειακή διαδρομή, μια επαγγελματική δραστηριότητα και τελικά ένας ολόκληρος κόσμος που σήμερα έχει χαθεί.

 Το Ζημιάτσι σε μια εποχή μεγάλων αλλαγών

Το 1914 υπήρξε μια μεταβατική περίοδος τόσο για το Ζημιάτσι όσο και για ολόκληρη τη Μακεδονία. Μόλις δύο χρόνια είχαν περάσει από τους Βαλκανικούς Πολέμους και την ενσωμάτωση της περιοχής στο ελληνικό κράτος.

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του καταλόγου είναι ότι όλοι οι εκλογείς είχαν γεννηθεί την περίοδο κατά την οποία η περιοχή βρισκόταν ακόμη υπό οθωμανική διοίκηση. Από τον εικοσιενάχρονο Κωνσταντίνο Καλτσούνη έως τον εβδομηνταεπτάχρονο Γεώργιο Ζουμπούκα, όλοι ανήκαν σε γενιές που είχαν μεγαλώσει σε μια διαφορετική ιστορική πραγματικότητα.

Ιδιαίτερα η γενιά που κυριαρχεί αριθμητικά στον κατάλογο, οι άνδρες ηλικίας περίπου 35 έως 50 ετών, είχε γεννηθεί μεταξύ 1864 και 1879. Πρόκειται για ανθρώπους που είχαν δημιουργήσει οικογένειες, είχαν συγκροτήσει την οικονομική τους δραστηριότητα και βρίσκονταν στην ακμή της παραγωγικής τους ζωής ακριβώς τη στιγμή που η περιοχή περνούσε στη διοίκηση του ελληνικού κράτους.

 Σαράντα πέντε εκλογείς, τέσσερις γενιές

Στον κατάλογο καταγράφονται σαράντα πέντε άνδρες εκλογείς. Η ηλικία τους κυμαίνεται από 21 έως 77 ετών, επιτρέποντας την παρακολούθηση σχεδόν τεσσάρων γενεών μέσα στην ίδια κοινότητα.

Στη μία άκρη βρίσκονται οι νεότεροι εκλογείς: Κωνσταντίνος Καλτσούνης (21 ετών), Αθανάσιος Παλπάνης (22 ετών), Χρήστος Ζιανός (23 ετών), Νικόλαος Παλπάνης (23 ετών) και Ιωάννης Παπακωνσταντίνος (23 ετών).

Στην άλλη άκρη συναντούμε τον Γεώργιο Ζουμπούκα (77 ετών), Χρήστο Μπέλτσιο (75 ετών) και Κωνσταντίνο Μέρτζιο (70 ετών).

Οι άνθρωποι αυτοί λειτουργούν ως συνδετικοί κρίκοι ανάμεσα στο παρελθόν του χωριού και στη νέα εποχή που διαμορφωνόταν μετά την απελευθέρωση.

 Η απογραφή του 1913 και το μέγεθος του οικισμού

Πολύτιμο συμπλήρωμα των στοιχείων του εκλογικού καταλόγου αποτελεί η πρώτη επίσημη ελληνική απογραφή που πραγματοποιήθηκε στις λεγόμενες «Νέες Χώρες» μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους. Η απογραφή του 1913 αφορούσε το σύνολο του πληθυσμού και όχι μόνο τους εκλογείς, καταγράφοντας άνδρες, γυναίκες και παιδιά σε κάθε οικισμό των περιοχών που είχαν πρόσφατα ενσωματωθεί στο ελληνικό κράτος.

Σύμφωνα με την επίσημη έκδοση της «Απαρίθμησις των Κατοίκων των Νέων Επαρχιών της Ελλάδος του Έτους 1913», το Ζημιάτσι αριθμούσε 178 κατοίκους, εκ των οποίων 94 άρρενες και 84 θήλεις.

Η σύγκριση της απογραφής του 1913 με τον εκλογικό κατάλογο του 1914 δείχνει ότι σχεδόν οι μισοί άνδρες κάτοικοι του χωριού ήταν εγγεγραμμένοι εκλογείς. Η αναλογία αυτή είναι συμβατή με τη δημογραφική δομή μιας αγροτικής κοινότητας της εποχής, όπου μεγάλο μέρος του πληθυσμού αποτελούνταν από παιδιά και εφήβους.

Πίσω από τις σαράντα πέντε εγγραφές διακρίνονται τα νοικοκυριά και οι συγγενικοί δεσμοί που συγκροτούσαν την κοινωνία του Ζημιατσίου στις αρχές του 20ού αιώνα.

 Οι μεγάλες οικογένειες του χωριού

Τα γενεαλογικά διαγράμματα που ακολουθούν βασίζονται αποκλειστικά στα πατρώνυμα και στις ηλικίες που καταγράφονται στον εκλογικό κατάλογο. Οι σχέσεις πατέρα και γιου θεωρούνται βέβαιες μόνο όταν τεκμηριώνονται άμεσα από την πηγή, ενώ οι χρονολογίες γέννησης των παλαιότερων προγόνων αποτελούν ιστορικές εκτιμήσεις που προκύπτουν από τη σύγκριση των γενεών.

Στην ανασύνθεση που ακολουθεί παρουσιάζονται οι οικογένειες για τις οποίες ο εκλογικός κατάλογος επιτρέπει την αναγνώριση περισσότερων του ενός προσώπων ή τη διαπίστωση συγγενικών σχέσεων μέσω των πατρωνύμων. Οι υπόλοιπες οικογένειες καταγράφονται μεμονωμένα και δεν παρέχουν επαρκή στοιχεία για ασφαλή γενεαλογική ανασύνθεση.

 Οι Ζουμπουκαίοι

Οι Ζουμπουκαίοι αποτελούν τον σημαντικότερο δημογραφικό πυρήνα του χωριού.

 Κωνσταντίνος Ζουμπούκας

(γ. περ. 1805–1815)

│

├── Γεώργιος (1837)

│

└── Παναγιώτης (γ. περ. 1835–1840)

    │

    ├── Κωνσταντίνος (1863)

    │   └── Παναγιώτης (1883)

    │

    ├── Βασίλειος (1865)

    ├── Δημήτριος (1867)

    └── Αθανάσιος (1869)

 Η ανασύνθεση αυτή επιτρέπει την παρακολούθηση τεσσάρων διαδοχικών γενεών της ίδιας οικογένειας.

Παλαιότερος ανασυνθέσιμος πρόγονος: Κωνσταντίνος Ζουμπούκας (γ. 1805–1815)

 Οι Ζιανοί

Κωνσταντίνος Ζιανός

└── Ιωάννης (1849)

 Νικόλαος Ζιανός

├── Γεώργιος (1876)

├── Βασίλειος (1879)

└── Ηλίας (1886)

 Ευθύμιος Ζιανός

└── Κωνσταντίνος (1861)

 Δημήτριος Ζιανός

└── Χρήστος (1891)

Παλαιότεροι ανασυνθέσιμοι πρόγονοι:

Κωνσταντίνος Ζιανός: περ. 1815–1825

Ευθύμιος Ζιανός: περ. 1825–1835

Νικόλαος Ζιανός: περ. 1840–1850

Δημήτριος Ζιανός: περ. 1850–1865

 Οι Μέρτζιοι

Δημήτριος Μέρτζιος

└── Κωνσταντίνος (1844)

    ├── Νικόλαος (1879)

    └── Ευγένιος (1888)

Παλαιότερος ανασυνθέσιμος πρόγονος: Δημήτριος Μέρτζιος (γ. 1810–1820)

  Οι Παλπάνηδες

Παπαχιλεύς

└── Αθανάσιος (1892)

 Αναστάσιος

└── Ιωάννης (1877)

 Κωνσταντίνος

└── Νικόλαος (1891)

Παλαιότεροι ανασυνθέσιμοι πρόγονοι:

Αναστάσιος Παλπάνης: περ. 1840–1855

Κωνσταντίνος Παλπάνης: περ. 1850–1865

Παπαχιλεύς Παλπάνης: περ. 1850–1865

 Οι Κούτοι

Γεώργιος Κούτος

└── Χρήστος (1855)

    └── Κωνσταντίνος (1889)

Παλαιότερος ανασυνθέσιμος πρόγονος: Γεώργιος Κούτος (γ. 1820–1830)

 Οι Καλτσούνηδες

Ιωάννης Καλτσούνης

└── Δημήτριος (1866)

    └── Κωνσταντίνος (1893)

Παλαιότερος ανασυνθέσιμος πρόγονος: Ιωάννης Καλτσούνης (γ. 1830–1840)

 Οι Τάσιοι

Αναστάσιος Τάσιος

└── Δημήτριος (1859)

    └── Γεώργιος (1891)

Παλαιότερος ανασυνθέσιμος πρόγονος: Αναστάσιος Τάσιος (γ. 1820–1835)

 Οι Τότοκες

Αθανάσιος Τότοκας

├── Ευθύμιος (1870)

└── Αντώνιος (1873)

Παλαιότερος ανασυνθέσιμος πρόγονος: Αθανάσιος Τότοκας (γ. 1835–1845)

 Οι Τσιουχλιάρηδες

Κωνσταντίνος Τσιουχλιάρας
└── Γεώργιος (1841)

Ευθύμιος Τσιουχλιάρας
├── Χρήστος (1864)
└── Δημήτριος (1864)

Παλαιότεροι ανασυνθέσιμοι πρόγονοι:

Κωνσταντίνος Τσιουχλιάρας: περ. 1805-1820

Ευθύμιος Τσιουχλιάρας: περ. 1830-1845

 Πέρα από τις παραπάνω οικογένειες, στον εκλογικό κατάλογο καταγράφονται και μεμονωμένοι εκλογείς με τα επώνυμα Γκιλέκας, Ζαγκλαβός, Κατής, Μέλτσος, Μπέλτσιος, Μπόλος, Ντατσής, Νταλάκας, Πολύζος, Παπακωνσταντίνος, Πλήκας και Τζιλέπης. 

Τα διαθέσιμα στοιχεία δεν επιτρέπουν την ασφαλή ανασύνθεση των οικογενειακών τους κλάδων, η παρουσία τους όμως μαρτυρεί την ύπαρξη και άλλων οικογενειών που συμμετείχαν στην κοινωνική και οικονομική ζωή του Ζημιατσίου. Στον κατάλογο εμφανίζονται επίσης μεμονωμένα εκκλησιαστικά πρόσωπα, τα οποία δεν εντάχθηκαν στις γενεαλογικές ανασυνθέσεις λόγω της ιδιαίτερης ιδιότητάς τους και της απουσίας άλλων εγγραφών των ίδιων επωνύμων.

 Ένα χωριό γεωργών και κτηνοτρόφων

Το πιο χαρακτηριστικό γνώρισμα της κοινωνίας του Ζημιατσίου είναι ο έντονα αγροκτηνοτροφικός χαρακτήρας της. Οι εκλογείς, εκτός από όσους σχετίζονται με θρησκευτικό λειτούργημα, δηλώνουν ως επάγγελμα είτε τον γεωργό είτε τον ποιμένα.

Το ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι οι ίδιες οικογένειες εκπροσωπούνται συχνά και στις δύο επαγγελματικές κατηγορίες. Οι Ζουμπουκαίοι, οι Ζιανοί, οι Παλπάνηδες και οι Τότοκες φαίνεται ότι κατανέμουν τα μέλη τους ανάμεσα στη γεωργία και την κτηνοτροφία.

Οι γεωργοί εμφανίζονται σε όλες σχεδόν τις ηλικιακές ομάδες, κυριαρχώντας ιδιαίτερα στις ώριμες παραγωγικές ηλικίες μεταξύ 35 και 50 ετών.

Οι ποιμένες συναντώνται συχνότερα τόσο σε νεότερες ηλικίες όσο και σε μεγαλύτερους σε ηλικία εκλογείς. Χαρακτηριστικό είναι ότι οι τρεις γηραιότεροι εκλογείς του καταλόγου ήταν ποιμένες. Η εικόνα αυτή πιθανόν αντανακλά έναν εσωτερικό οικογενειακό καταμερισμό της εργασίας, όπου διαφορετικά μέλη της ίδιας οικογένειας αναλάμβαναν τη φροντίδα των κοπαδιών ή την καλλιέργεια της γης.

Οι Ζουμπουκαίοι, οι Ζιανοί, οι Μέρτζιοι, οι Παλπάνηδες, οι Καλτσούνηδες, οι Κούτοι, οι Τάσιοι και οι υπόλοιπες οικογένειες του καταλόγου παύουν να είναι απλές διοικητικές εγγραφές. Γίνονται οι πρωταγωνιστές της τοπικής ιστορίας, οι άνθρωποι που με τον μόχθο, την οικογενειακή τους συνέχεια και την παρουσία τους στον τόπο συνέβαλαν στη διαμόρφωση του κοινωνικού ιστού του Ζημιατσίου στις αρχές του 20^ου αιώνα.

 Μέσα από τον εκλογικό κατάλογο του 1914, το Ζημιάτσι αναδύεται ως μια ζωντανή κοινότητα ανθρώπων, οικογενειών και μνήμης, της οποίας τα ίχνη παραμένουν αναγνωρίσιμα ακόμη και σήμερα.

Ο εκλογικός κατάλογος του 1914 καταγράφει τους ανθρώπους του Ζημιατσίου σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή. Οι μεταγενέστερες πηγές, όμως, μας επιτρέπουν να ακολουθήσουμε τη συνέχεια της πορείας τους και να δούμε πώς οι ζωές τους συνδέθηκαν με δύο από τα σημαντικότερα φαινόμενα της εποχής: τη μετανάστευση προς την Αμερική και τη συμμετοχή στους πολέμους των πρώτων δεκαετιών του 20ού αιώνα.

Στοιχεία από τα αρχεία του Ellis Island δείχνουν ότι αρκετοί νέοι του χωριού είχαν μεταναστεύσει στις Ηνωμένες Πολιτείες ήδη πριν από το 1914 (https://opaliouriotis.blogspot.com/2021/10/paliouriotes-metanastes-stin-ameriki-20o%20-.html) Ανάμεσά τους συναντούμε τον Γεώργιο Τάσιο, τον Νικόλαο Παλπάνη, τον Αθανάσιο Παλπάνη, τον Ιωάννη Παπακωνσταντίνου, τον Αθανάσιο Τζιλέπη και πιθανότατα τον Βασίλειο Ζιανό και τον Κωνσταντίνο Πολύζο. Κάποιοι επέστρεψαν αργότερα στο Ζημιάτσι, ενώ άλλοι παρέμειναν οριστικά στην Αμερική.

Η διαπίστωση αυτή φωτίζει και τον ίδιο τον εκλογικό κατάλογο. Η παρουσία ορισμένων μεταναστών στον κατάλογο του 1914 υπενθυμίζει ότι η έννοια της κοινότητας δεν ταυτιζόταν πάντοτε με τη φυσική παρουσία. Για τις οικογένειες του Ζημιατσίου, ο γιος ή ο αδελφός που είχε ξενιτευτεί στην Αμερική παρέμενε μέλος της οικογένειας και του τόπου του. Η απόσταση δεν διέκοπτε τους δεσμούς του με το χωριό, γι’ αυτό και εξακολουθούσε να ανήκει τόσο στη συλλογική μνήμη των συγχωριανών του όσο και στα επίσημα μητρώα της κοινότητας.

Λίγα χρόνια αργότερα, μια άλλη ομάδα νέων του χωριού βρέθηκε στα πεδία των μαχών της Μικράς Ασίας (https://opaliouriotis.blogspot.com/2018/09/paliouriotes-pesontes-stin-m-asia-1919-1922.html). Μέσα από τις οικογένειες Καλτσιούνη, Μέρτζιου, Τσιουχλιάρα και Ντατσή μπορούμε να παρακολουθήσουμε τη συνέχεια των ίδιων γενεών που καταγράφονται στον εκλογικό κατάλογο του 1914 και να συνδέσουμε τους γιους με τους πατέρες τους.

Η Ιστορία γράφεται από πολλές μικρές ιστορίες. Άλλοι έφυγαν για την Αμερική αναζητώντας μια καλύτερη ζωή. Άλλοι φόρεσαν τη στρατιωτική στολή και δεν επέστρεψαν ποτέ. Άλλοι έμειναν στον τόπο τους και συνέχισαν την καθημερινότητα του χωριού. Όλοι τους, όμως, ανήκαν στις ίδιες οικογένειες που συναντούμε στις σελίδες του εκλογικού καταλόγου του 1914.

 Επιμύθιο

Το άρθρο αυτό γράφτηκε και για έναν προσωπικό λόγο. Ανάμεσα στις οικογένειες που καταγράφονται στον εκλογικό κατάλογο του 1914 βρίσκεται και η οικογένεια Παλπάνη, από την οποία καταγόταν μία από τις προγόνισσές μου.

Γεννήθηκε στο Ζημιάτσι και παντρεύτηκε στη γειτονική Σίντζα, αφήνοντας πίσω της το πατρικό της χωριό για να δημιουργήσει τη δική της οικογένεια. Η αναζήτηση των ριζών της υπήρξε η αφορμή για τη μελέτη αυτού του καταλόγου και για τη γνωριμία με τους ανθρώπους του Ζημιατσίου του 1914.

Το κείμενο αυτό αφιερώνεται στη μνήμη της και στη μνήμη όλων των γυναικών της γενιάς της. Το όνομά της, που πιθανότατα ήταν Πανάγιω και ανήκε στο γένος των Παλπάνηδων, χάθηκε με το πέρασμα του χρόνου, όπως και τα ονόματα τόσων γυναικών της γενιάς της. Σπάνια συναντώνται στα έγγραφα της εποχής, όμως το αποτύπωμά τους παραμένει ζωντανό μέσα από τις οικογένειες που δημιούργησαν, τους απογόνους που άφησαν πίσω τους και τις μνήμες που κληροδότησαν.

 

Γιάννης Μάνος

γιος του Σωτήρη

εγγονός του Γιαννούλα

δισέγγονος του Θόδωρα

τρισέγγονος του Νικόλα