Η έννοια της συνέχειας στον αρχαιολογικό χρόνο (του Γιάννη Μάνου, Δρ Προϊστορικής Αρχαιολογίας – Παλαιοτεχνολόγος)

Κάθε φορά που ένα αναπτυξιακό έργο φέρνει στο φως αρχαιολογικά κατάλοιπα, η συζήτηση μοιάζει να ξεκινά από την αρχή. Καθυστερήσεις, κόστη, «εμπόδια». Και πολύ συχνά, η αρχαιολογία παρουσιάζεται ως το πρόβλημα. Στην πραγματικότητα, όμως, το πρόβλημα δεν είναι τα αρχαία. Είναι η αντίληψη ότι ο χώρος όπου ζούμε και σχεδιάζουμε είναι ουδέτερος, άδειος, σαν να μην είχε ποτέ παρελθόν.

Η αρχαιολογία μας δείχνει κάτι απλό αλλά↴↴↴

συχνά ενοχλητικό: οι τόποι έχουν μνήμη και ο χρόνος δεν ξεκινά από το σήμερα. Οι ίδιες περιοχές που σήμερα θεωρούνται «κατάλληλες για ανάπτυξη» ήταν κατάλληλες και στο παρελθόν. Γι’ αυτό και κατοικήθηκαν, χρησιμοποιήθηκαν, μετασχηματίστηκαν ξανά και ξανά. Αυτό ακριβώς περιγράφει η έννοια της συνέχειας στον αρχαιολογικό χρόνο. Όχι ότι «τίποτα δεν αλλάζει», αλλά ότι τίποτα δεν ξεκινά από το μηδέν. Όταν ένα έργο συναντά αρχαιότητες, δεν πρόκειται για ατυχία. Πρόκειται για ένδειξη ότι ο τόπος λειτουργεί διαχρονικά.

Ένα σύγχρονο έργο μπορεί να τροποποιηθεί, να διορθωθεί, να βελτιωθεί. Η απώλεια αρχαιολογικής πληροφορίας όχι. Ό,τι δεν ερευνηθεί και δεν καταγραφεί χάνεται οριστικά. Και εδώ βρίσκεται το κρίσιμο σημείο: δεν χάνεται μόνο ένα εύρημα ή ένας τοίχος. Χάνεται η δυνατότητα κατανόησης της σχέσης ανάμεσα σε διαφορετικές φάσεις ζωής. Διακόπτεται η συνέχεια που επιτρέπει να δούμε πώς ένας τόπος αλλάζει, προσαρμόζεται, επιβιώνει. Αυτό το κενό δεν αφορά μόνο τους ειδικούς. Αφορά όλους. Η καταστροφή δεν είναι ουδέτερη επιλογή.

Η προστασία της αρχαιολογικής μνήμης συχνά παρουσιάζεται ως πολυτέλεια. Σαν κάτι που θα κάναμε «αν υπήρχαν χρόνος και χρήματα». Όμως η αρχαιολογία δεν είναι διακοσμητική. Δεν αφορά μόνο μουσεία και επισκέπτες. Αφορά τη συλλογική γνώση, την αυτογνωσία μιας κοινωνίας, τον τρόπο με τον οποίο κατανοούμε τον τόπο μας. Είναι δημόσιο αγαθό και, ως τέτοιο, δεν μπορεί να τίθεται διαρκώς σε δεύτερη μοίρα. Η έννοια της συνέχειας στον αρχαιολογικό χρόνο μας θυμίζει ότι η ανάπτυξη χωρίς μνήμη είναι ρηχή. Κοντόφθαλμη. Και τελικά φτωχή.

Συχνά αντιτάσσεται το ψευδές δίλημμα «ανάπτυξη ή αρχαιολογία». Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξει ανάπτυξη. Είναι αν θα υπάρξει ανάπτυξη με επίγνωση. Υπάρχουν παραδείγματα όπου αρχαιολογικά δεδομένα δεν εμπόδισαν τον σχεδιασμό, αλλά τον βελτίωσαν. Όπου ο χώρος απέκτησε βάθος, ταυτότητα, ποιότητα. Η αρχαιολογία δεν ζητά να σταματήσουν όλα. Ζητά χρόνο για έρευνα, σοβαρό σχεδιασμό και την παραδοχή ότι το παρελθόν δεν είναι πρόβλημα που πρέπει να εξαφανιστεί.

Τα αρχαιολογικά κατάλοιπα δεν έχουν φωνή. Δεν συμμετέχουν στο δημόσιο διάλογο. Τη φωνή τους τη δίνουμε εμείς — ή την αφαιρούμε. Η συνέχεια στον αρχαιολογικό χρόνο μας τοποθετεί στη σωστή κλίμακα: δεν είμαστε ιδιοκτήτες του τόπου, είμαστε προσωρινοί διαχειριστές του. Όπως παραλάβαμε έναν χώρο με μνήμη, έτσι οφείλουμε να τον παραδώσουμε κατανοημένο, όχι απογυμνωμένο.

Η ανάπτυξη που σέβεται αυτή τη συνθήκη δεν είναι πιο αργή. Είναι πιο ουσιαστική. Και, τελικά, πιο τίμια απέναντι στην ιστορία και στο μέλλον.

ΥΓ.(Το άρθρο εκφράζει τις προσωπικές απόψεις του συγγραφέα)