Ταξίδι στην άκρη των… τεκτονικών πλακών Ευρώπης και Αφρικής

Βάλια Κάντα

Βρισκόμαστε με την επιστημονική υπεύθυνη του Γεωπάρκου UNESCO Γρεβενών - Κοζάνης, τη γεωλόγο MSc Αννα Μπατσή, στο σημείο που ενώνονται –ή μάλλον ενώθηκαν κάποτε– δύο ήπειροι: η Ευρώπη και η Αφρική. Στην περιοχή του Γεωπάρκου Γρεβενών - Κοζάνης, σε ένα ζωντανό γεωλογικό εργαστήριο με ιστορία που ξεκινά 1 εκατομμύριο χρόνια πριν, όσο και οι παλαιότεροι βράχοι στην περιοχή της Δεσκάτης Γρεβενών, περιηγούμαστε σε μια έκταση περίπου 2.500 τετραγωνικών χιλιομέτρων.

«Το κύριο χαρακτηριστικό του Γεωπάρκου UNESCO Γρεβενών - Κοζάνης, ή η ταυτότητα όπως λέμε, είναι ↴↴↴

η ένωση των τεκτονικών πλακών Αφρικής και Ευρώπης. Η επιστημονική τεκμηρίωση της ένωσης αυτής προέκυψε μετά από πολλές διαχρονικές έρευνες και μελέτες από καταξιωμένους γεωλόγους από το εξωτερικό και την Ελλάδα, και αφορούσαν κυρίως πετρώματα που προήλθαν από τον μανδύα της γης και βρίσκονται τοποθετημένα στην επιφάνεια. Τα πετρώματα αυτά ονομάζονται οφιόλιθοι και αποτελούν μια ομάδα πετρωμάτων που σχηματίζονται σε μεγάλα βάθη ωκεανού μέχρι και σε πιο ρηχά περιβάλλοντα.

»Η ηλικία του γεωπάρκου αντιστοιχεί σε σχεδόν ένα δισεκατομμύριο χρόνια αδιάκοπης γεωλογικής ιστορίας. Ολα τα στάδια των γεωλογικών διεργασιών που μεσολάβησαν από τότε που ήταν όλες οι ήπειροι ενωμένες σε μια μεγα-ήπειρο, την Παγγαία, μέχρι τη σημερινή μορφή τους, αποτυπώνονται σε συγκεκριμένους γεωτόπους. Οι θέσεις αυτές αποτελούν στάσεις διαφόρων θεματικών γεωδιαδρομών μέσα στο πάρκο, που ταξιδεύουν τον επισκέπτη πίσω στον χρόνο», εξηγεί η Αννα Μπατσή.

Στάση 1η: Η κοιλάδα του Μεσιού Νερού

Η Κοιλάδα του Μεσιού Νερού όπου ενώνονται
οι τεκτονικές πλάκες Ευρώπης, Αφρικής

Ο εμβληματικός γεώτοπος στον οποίο αποτυπώνεται η ένωση αυτή, είναι η κοιλάδα του Μεσιού Νερού στον Μπούρινο, όπου λόγω της ύπαρξης δύο εντελώς διαφορετικών παλαιοπεριβαλλόντων (ηπείρου και ωκεανού) διαμορφώνεται ένας παράδεισος με τοπικά ενδημικά και σπάνια φυτά», λέει η ίδια, καθώς φτάνουμε στην πρώτη στάση των 119 συνολικά γεώτοπων που περιλαμβάνει το γεωπάρκο: την κοιλάδα του Μεσιού Νερού στο όρος Μπούρινο, εκεί που τα αποτυπώματα της Παγγαίας, της μίας και μοναδικής ηπείρου που υπήρχε πριν διαχωριστούν και σχηματιστούν οι άλλες ήπειροι, είναι ακόμη ορατά.

Το όρος Βούρινος (Μπούρινο) είναι ένα ορεινό σύμπλεγμα που υψώνεται στην περιοχή της Σιάτιστας, μέχρι και την περιοχή της Αιανής, σχηματίζοντας φυσικό όριο μεταξύ Γρεβενών και Κοζάνης. Ορεογραφικά χωρίζεται με το πέρασμα της Μπάρας, που παρουσιάζει διαφορετική γεωμορφολογία. Καρπός των περίπλοκων τεκτονικών ζυμώσεων, ο Βούρινος αποτελείται από δύο παράλληλες κορυφογραμμές με εντελώς διαφορετική πετρολογία. Η ύφεση που χωρίζει τις δύο κορυφογραμμές έχει στην υψηλότερη ζώνη της τη μορφή ενός επίπεδου οροπεδίου, με το όνομα Κόκκινα Χώματα. Στην καρδιά του δυτικού σκέλους του βουνού σχηματίζεται μια βαθιά χαράδρα που πήρε το όνομα «Μεσιανό Νερό» –όνομα γνωστό ως τοπωνύμιο μόνο στην Πάρνηθα–, το οποίο συνδυάζεται με τη σπάνια χλωρίδα του βουνού.

Η μοναδικής ομορφιάς κοιλάδα συγκεντρώνει το διεθνές ενδιαφέρον βοτανολόγων, εντομολόγων και ζωολόγων, καθώς εδώ το οικοσύστημα εξασφαλίζει ιδανικές συνθήκες βλάστησης για πολυάριθμα φυτά. Δεκαπέντε μάλιστα από αυτά είναι ενδημικά στην Ελλάδα και οκτώ μοναδικά στον κόσμο! Ανάμεσά τους, κόκκινοι και μοβ κρίνοι, καμπανούλες, άγρια τριαντάφυλλα, κρόκοι, λινάρι, ορχιδέες και το σπάνιο είδος ινούλα η λογχόφυλλη.

Στάση 2η: Το φαράγγι της Πορτίτσας

Πορτίτσα

«Τι ονομάζουμε γεωπάρκο και για ποιο λόγο θεωρείται τόσο σημαντικό», ρωτάω καθώς κατευθυνόμαστε προς την επόμενη στάση του ταξιδιού μας. «Το γεωπάρκο διαθέτει γεωγραφικά όρια, θέσεις ιδιαίτερης γεωγραφικής κληρονομιάς (γεώτοποι). Στο γεωπάρκο Γρεβενών - Κοζάνης έχουν καταγραφεί 119 διαφορετικοί γεώτοποι, θέσεις ενδιαφέροντος δηλαδή. Κι αυτή είναι η σπάνια ομορφιά ενός γεωπάρκου: συνδυάζει πολιτιστικά, ιστορικά και αρχαιολογικά χαρακτηριστικά, έθιμα και παραδόσεις, και τα αναδεικνύει με σκοπό την ενίσχυση της τοπικής οικονομίας και του γεωτουρισμού».

Ενα γεωπάρκο μπορεί να είναι αναγνωρισμένο σε τοπικό ή εθνικό επίπεδο είτε από την UNESCO και να αποτελεί μέλος του Παγκόσμιου Δικτύου Γεωπάρκων της UNESCO. Στην Ελλάδα μέχρι σήμερα υπάρχουν εννέα γεωπάρκα UNESCO (Λέσβου, Ψηλορείτη, Χελμού - Βουραϊκού, Βίκου - Αώου, Σητείας, Γρεβενών - Κοζάνης, Κεφαλονιάς - Ιθάκης, Λαυρεωτικής, Μετεώρων - Πύλης) και ένα ακόμη υπό επίσημη ανακοίνωση ένταξης, στη Νίσυρο.

Ολα τα γεωπάρκα UNESCO έχουν τον συντονιστή φορέα, που ασχολείται με τη διοίκηση, και την επιστημονική ομάδα. Στο Παγκόσμιο Γεωπάρκο UNESCO Γρεβενών - Κοζάνης συντονιστής φορέας είναι η Αναπτυξιακή Δυτικής Μακεδονίας (ΑΝΚΟ) Α.Ε., ενώ η επιστημονική ομάδα απαρτίζεται από τις γεωλόγους Αννα Μπατσή και Ντίνα Γκίκα και τον γεωπόνο Μιχάλη Ράσιο.

«Στην περίπτωση του Γεωπάρκου Γρεβενών - Κοζάνης, η διαδικασία ένταξης στο παγκόσμιο δίκτυο ξεκίνησε το 2014 με την πρώτη υποβολή του φακέλου, ενώ η ένταξη έγινε το 2021, μετά από τη δεύτερη υποβολή φακέλου, το 2017. Η διαδικασία ένταξης διήρκησε επτά χρόνια, χωρίς όμως αυτό να σημαίνει ότι αποτελεί κανόνα για κάθε περιοχή που θέτει υποψηφιότητα. Υπάρχουν συγκεκριμένες προδιαγραφές από την UNESCO για το κάθε γεωπάρκο και το πιο σημαντικό είναι ο συντονιστής φορέας που σχετίζεται με τη διοίκηση αυτού. Στόχο αποτελεί το κάθε γεωπάρκο να είναι βιώσιμο, με πλήθος δραστηριοτήτων. Για τον λόγο αυτό, κάθε τέσσερα χρόνια γίνεται επαναξιολόγηση σε όλα τα γεωπάρκα UNESCO του παγκόσμιου δικτύου», μας ενημερώνει η κ. Μπατσή.

Βενέτικος

Καθώς η ίδια εξηγεί τη σημασία ενός γεωπάρκου, φτάνουμε μπροστά σε ένα τοπίο που κόβει την ανάσα: «Συμπληγάδες πέτρες» χαράσσουν τον ορίζοντα απ’ άκρη σ’ άκρη κι ένα πέτρινο γεφύρι, θαρρείς χτισμένο στην είσοδό τους. Η μοναδικής ομορφιάς διαδρομή συμπληρώνεται από τα νερά του ποταμού Βενέτικου που κυλούν ήρεμα σε πλήρη αντίθεση με το άγριο τοπίο, δημιουργώντας μια μικρή κοιλάδα. Πρόκειται για το εμβληματικό πέτρινο γεφύρι της Πορτίτσας που κατασκευάστηκε το 1743 και το μήκος του φτάνει τα 30 μέτρα. Λίγα μέτρα πιο κάτω βρίσκεται και το ορεινό χωριό Σπήλαιο, χτισμένο σε υψόμετρο 900 μέτρων, ορμητήριο των ορειβατών και πεζοπόρων.

«Το φαράγγι της Πορτίτσας είναι ένα κατακλυσμικό φαράγγι. Δηλαδή ένα ακόμη ίχνος της δράσης των παγετώνων, η οποία είναι εμφανής και στο γεωπάρκο Γρεβενών - Κοζάνης. Υπάρχουν ίχνη που άφησαν στις κορυφές της Πίνδου (Αυγό, Μπάλτσες) και στη Βουνάσσα, αλλά και τα κατακλυσμικά φαράγγια όπως αυτά που δημιουργήθηκαν όταν μεγάλοι όγκοι νερού, πάγου και φερτών υλικών μετακινήθηκαν από τα ψηλά βουνά της Πίνδου στα χαμηλότερα. Στον γεωλογικό χρόνο και στην ιστορία του πλανήτη μας έχουν υπάρξει πολλές κλιματικές αλλαγές. Στα 4,6 δισεκατομμύρια χρόνια δημιουργίας της Γης έχουν καταγραφεί θερμοκρασίες πολύ υψηλότερες από τις σημερινές, καθώς και τελείως ακραίες κλιματικές περίοδοι. Οι πιο “πρόσφατες” είναι αυτές των παγετωδών περιόδων που επαναλαμβάνονται κάθε 100.000 χρόνια και των μεσοπαγετωδών που διαρκούν 10.000 χρόνια περίπου», μας πληροφορεί η κ. Μπατσιά.

Η ξεναγός μας περιγράφει τον γεωλογικό χρόνο όπως αποτυπώνεται πάνω σε αυτό το ιδιαίτερο κομμάτι γης. Γρεβενά, Κοζάνη, Δεσκάτη, Βόιο, Βάλια Κάλντα, Πορτίτσα, Βασιλίτσα, Βουνάσσα, Μπουχάρια: 2.450 τετραγωνικά χιλιόμετρα με βραχώδεις σχηματισμούς που δημιουργήθηκαν πριν από ένα εκατομμύριο χρόνια. Εδώ γεννήθηκε ο Ωκεανός της Τηθύος, η «μητέρα» όλων των ωκεανών του κόσμου, εδώ αναδύθηκε η Ευρώπη, εδώ στη Μηλιά Γρεβενών εντοπίστηκαν απολιθώματα ελέφαντα με τους μεγαλύτερους χαυλιόδοντες στον κόσμο, μήκους 5,02 μέτρων!

Οι χαυλιόδοντες και άλλα απολιθώματα που ανήκουν σε προϊστορικά ζώα τα οποία έζησαν στην περιοχή, εκτίθενται στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Μηλιάς. Και όπως πληροφορούμαστε, η δημιουργία ενός μεγάλου θεματικού διαδραστικού πάρκου σε επιλεγμένες θέσεις του γεωπάρκου Γρεβενών - Κοζάνης, βρίσκεται στην τελική της φάση.

Στάση 3η: Μπουχάρια ΄ή Νοχτάρια

Μπουχάρια

Προχωράμε πίσω στην αρχή του κόσμου και φτάνουμε στον πιο παράξενο, στον πιο απροσδόκητο απ’ όλους τους γεωτόπους που συναντήσαμε σ’ αυτή την ξεχωριστή περιήγηση: στα Μπουχάρια ή Νοχτάρια, στην περιοχή των Καμβουνίων. Τα Μπουχάρια ή Νοχτάρια βρίσκονται ανάμεσα στους οικισμούς Μικρόβαλτο, Τρανόβλακτο και Λιβαδερό, στην οροσειρά των Καμβουνίων του Νομού Κοζάνης.

Αποτελούν ένα σπάνιο γεωλογικό φαινόμενο, οι διεργασίες του οποίου ξεκίνησαν στην περιοχή σχεδόν 70.000 χρόνια πριν. Το έδαφος διαβρωνόταν συνέχεια και το υπέδαφος της περιοχής σχημάτισε χωμάτινες αποθέσεις, οι οποίες παραδόξως δεν κατέρρευσαν αλλά έμειναν όρθιες, φτάνοντας σε ύψος και τα επτά μέτρα πάνω από την επιφάνεια του εδάφους. Χωμάτινες καμινάδες ή μανιτάρια από άμμο και κροκάλες από άργιλο θυμίζουν τοπίο της Καππαδοκίας και εντυπωσιάζουν Ελληνες και ξένους επισκέπτες με τους μοναδικούς τους σχηματισμούς. Κόκκινοι κώνοι ξεπροβάλλουν μέσα από τη γη, δημιουργώντας ένα μοναδικό για τα ελληνικά δεδομένα τοπίο!

«Ταξίδι στη Γη» κι ακόμη οκτώ διαδρομές

Μπορεί σχετικά πρόσφατα το ευρύ κοινό να ανακάλυψε τις διαδρομές του εναλλακτικού τουρισμού που περιλαμβάνουν και τα γεωπάρκα, ωστόσο αυτή η συναρπαστική για τους επιστήμονες περιοχή του Γεωπάρκου Γρεβενών - Κοζάνης είναι πόλος έλξης ερευνητών από όλο τον κόσμο. Ο πρώτος που χαρτογράφησε την περιοχή ήταν ο πρωτοπόρος γεωλόγος Jan Brunn, το 1930. Τα στοιχεία που ήρθαν στο φως μετά από αυτή τη μελέτη συνέβαλαν στη δημιουργία της «θεωρίας των τεκτονικών πλακών».

Το αποτύπωμά της όμως στην περιοχή άφησε και η γεωλόγος - ερευνήτρια δρ. Annie Ewing Rassios, με εκπαίδευση σε κορυφαία πανεπιστήμια του Τέξας και της Καλιφόρνιας. Καθοδηγούμενη από διάσημους καθηγητές γεωεπιστημών της εποχής, ήρθε στην Ελλάδα το 1975 και πραγματοποίησε σημαντική γεωλογική έρευνα στον Μπούρινο και στην Πίνδο, εκπαιδεύοντας παράλληλα νεότερους γεωλόγους και αναδεικνύοντας τη σημασία του Γεωπάρκου Γρεβενών - Κοζάνης, αλλά και των γεωτόπων γενικότερα. Η διαδικασία ανάδειξης του γεωπάρκου και της κληρονομιάς του συνεχίζεται. Για να γίνει πιο εύκολη η περιήγηση στην έκτασή του και η ξενάγηση στην περιοχή σχεδιάστηκαν εννέα διαφορετικές οδικές γεωδιαδρομές, οι οποίες ονομάζονται: Η Γένεση της Ευρώπης, η Πύλη για την Πίνδο, Ταξίδι στη Γη, η Γέννηση της Πίνδου, η Δημιουργία της Πίνδου, η Βασιλίτσα, η Βάλια Κάλντα, Μέσα στην Αρχαία Πίνδο και Γεωθαύματα.

Τη σημαντικότερη όμως διαδρομή την ακολουθεί ο κάθε επισκέπτης μόνος του, και σε αυτή βρίσκει τη μοναδική του θέση στη φύση.

Πώς μπορεί κάποιος να επισκεφθεί το Γεωπάρκο UNESCO Γρεβενών - Κοζάνης;

To Γεωπάρκο UNESCO Γρεβενών - Κοζάνης είναι μια περιοχή έκτασης ~2.500 τετραγωνικών χιλιομέτρων, στις Π.Ε. Γρεβενών και Κοζάνης. Περιλαμβάνει τμήματα των δήμων Γρεβενών, Δεσκάτης, Σερβίων, Κοζάνης και Βοΐου, με 119 γεώτοπους (θέσεις ενδιαφέροντος). Η πρόσβαση μπορεί να γίνει χρησιμοποιώντας το υφιστάμενο οδικό δίκτυο (Εγνατία Οδό ή επαρχιακό δίκτυο) από όλες τις κατευθύνσεις, αναλόγως με την περιοχή εκκίνησης.

🔸 Υπάρχουν τρία κέντρα πληροφόρησης, στη Σιάτιστα, στα Γρεβενά και στη Δεσκάτη, τα οποία βρίσκονται υπό συντήρηση.

🔸 Για οργανωμένες επισκέψεις, εκπαιδευτικά προγράμματα ή άλλες πληροφορίες / συνεργασίες, μπορεί κάποιος να επικοινωνήσει με τους υπεύθυνους και να γίνει η ανάλογη συνεννόηση, ώστε να προταθεί η πιο κατάλληλη διαδρομή για τα δεδομένα των επισκεπτών (αριθμό ατόμων, εποχή, ηλικία, θεματολογία).

Τηλ: 24610 24022, ANKO 694 943 9053, πληροφορίες υπαίθρου (Ντίνα Γκίκα)

www.geoparkgrevenakozani.com

Ευχαριστούμε τη γεωλόγο και επιστημονική υπεύθυνη του Γεωπάρκου Γρεβενών - Κοζάνης, Αννα Μπατσή, για την παραχώρηση του υλικού.